Una, ©Andrej Davidov
Svjetski dan voda 2026. podsjeća nas na važnost očuvanja naših voda, a rijeka Una koja izvire u Hrvatskoj i nastavlja svoj tok i kroz Bosnu i Hercegovinu, sve do ušća u Savu kod Kozarske Dubice, simbol je prirodne ljepote i biodiverziteta koji zahtijeva posebnu pažnju.
Nacionalni park divlje rijeke Una
Upravo zbog toga, međunarodna organizacija Riverwatch, koja je dugogodišnji partner Centra za životnu sredinu i koordinator kampanje Sačuvajmo plavo srce Evrope, inicirala je zaštitu Une od izvora do ušća sa ciljem da, zajedno sa najvažnijim pritokama, postane Nacionalni park divlje rijeke Una. Ova ideja razvija se po uzoru na rijeku Vjosu u Albaniji, koja je, takođe na inicijativu Riverwatcha, prvi nacionalni park u Evropi koji štiti cijeli tok jedne „divlje“ rijeke — od izvora do ušća, bez brana i većih zahvata.
Kao prvi korak ka ovom cilju, urađeno je mapiranje područja i početna studija, koja je trenutno dostupna na engleskom jeziku, na ovom linku.
Sedmica nauke na Uni
Sa ciljem prikupljanja argumentacije za zaštitu Une, Centar za životnu sredinu će, zajedno sa partnerima iz Riverwatch izvršiti sveobuhvatna biološka istraživanja ovog područja u periodu od 1.-7. juna kroz Sedmicu nauke na Uni.
Ovakav istraživački kamp na kojem će se okupiti naučnici iz cijele Evrope, prethodno smo već realizovali na rijeci Neretvi tokom 2022. i 2023. godine, a rezultati su tada donijeli i potpuno novu vrstu za svjetsku nauku, kao i nalaze brojnih vrsta koje su po prvi put otkrivene na području BiH.
“Rezultati istraživanja na Uni će poslužiti da se izvrši dodatna valorizacija ovog područja i vjerujemo da će biti opravdana argumentacija za njegovu zaštitu. Zaštita bi podrazumijevala i jedinstvenu saradnju ne samo između zaštićenih područja u dva entiteta u Bosni i Hercegovini, već i prekograničnu saradnju između Hrvatske i Bosne i Hercegovine”, istakao je Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu i koordinator kampanje Sačuvajmo plavo srce Evrope u Bosni i Hercegovini:
“U vremenu trenutne klimatske krize, očuvanje rijeka poput sliva Une nije samo pitanje zaštite prirode, već i ključna strategija za opstanak lokalnih zajednica uz očuvanje pitke vode. Ova vizija predstavlja naš spas u budućnosti. Ako imamo jedinstvene rijeke i riječne sisteme na nivou kontinenta, onda se prema njima moramo odnositi sa mnogo većom pažnjom nego uobičajenim procesima zaštite”.
Više od 500 km pod zaštitom
Rijeka Una, jedan je od najlepših i najvrijednijih riječnih sistema ne samo Balkana nego i Evrope. Ukoliko se realizuje ideja Nacionalnog parka divlje rijeke Una, ona bi se zaštitila od izvora do ušća, odnosno zaštita bi obuhvatila 550 kilometara slobodno tekućih i ekološki vrijednih rijeka u cjelini.
Zaštita Une i njenih pritoka znači očuvanje ne samo prirodnog bogatstva, već i prirodnog sistema koji ublažava efekte klimatskih promjena, osigurava stalni protok čiste vode i stanište za bogat biodiverzitet. A stvaranjem integralnog i funkcionalnog modela upravljanja za šire područje, ostvaruju se mogućnosti za uravnotežen razvoj koji direktno ide u prilog lokalnim zajednicama.
Vrelo najdublje u Evropi
Iz Vrela Une, najdubljeg izvora u Evropi i petog po dubini u svijetu (do sada je otkriveno 249 metara), Una nastavlja da teče 217 kilometara kroz bajkovite krajeve. Krase je sedra, vodopadi, brzaci i bogata vegetacija, a njeni pritoke: Krka, Unac, Krušnica, Klokot i Sana dom su za rijetke vrste biljaka i ugrožene životinje koje se nalaze ponekad samo u ovim staništima i nigdje drugdje.
Biodiverzitet Une uključuje 28 vrsta riba, rijetke i endemske biljke, te ugrožene sisare poput vuka, risa, medvjeda i evropske vidre. Ribe poput pastrmke i mladice (dunavskog lososa) čine Unu globalno značajnom za očuvanje akvatičnog biodiverziteta. Posebno se izdvaja čovječja ribica (Proteus anguinus), jedina u slivu Crnog mora. Njeno prisustvo u Krušnici i potencijalno u drugim lokalitetima u slivu Une, govori o jedinstvenosti i značaj ovog ekosistema.
Prijetnje: od hidroelektrana do nelegalne gradnje
Iako su pojedini djelovi Une već zaštićeni (gornji i donji tok), srednji tok rijeke i brojne pritoke ostaju nezaštićeni, a prijetnje na rijeke u slivu Une uključuju potencijalne nove hidroelektrane, zagađenje otpadnim vodama, nelegalnu gradnju na obalama i planove odlaganja nuklearnog otpada, te one mogu dovesti do dalje degradacije ovako važnih riječnih sistema. Zato je odgovor na to, dugoročna, sveobuhvatna zaštita i održivo upravljanje.
Vizija Nacionalnog parka divlje reke Une podrazumijeva stvaranje održivog prostora za buduće generacije, gdje će priroda i čovjek koegzistirati, a voda ostati čista i zdrava za ljude i biodiverzitet.
Kreiranje ovog zaštićenog područja omogućava očuvanje prirodnih staništa, promovisanje održivog turizma i dugoročnu zaštitu rijeka i njihovih ekosistema.